Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Blog της Μαρίας Σιώζιου

ΤΥΠΟΙ ΑΝΑΣΦΑΛΟΥΣ ΔΕΣΜΟΥ – ΑΠΟΔΙΟΡΓΑΝΩΤΙΚΟΣ ΔΕΣΜΟΣ

Τ

Τα παιδιά με ανασφαλή, αποδιοργανωτικό τύπο δεσμού προέρχονται συνήθως από χαοτικά, πολύ ασταθή περιβάλλοντα. Πιθανότατα να έχουν υποφέρει στο παρελθόν από σοβαρή παραμέληση, βία ή/και κακομεταχείριση. Είναι τα παιδιά που μπορεί να μας προκαλέσουν το μεγαλύτερο άγχος όταν προσπαθούμε να τα διδάξουμε ή όταν κάνουμε οποιαδήποτε δραστηριότητα μαζί τους. Δείχνουν να είναι ασταθή στις απαντήσεις τους και είναι πιθανό να συμπεριφερθούν με δυσάρεστο τρόπο, με αποτέλεσμα να θέτουν σε κίνδυνο τους εαυτούς τους, τα άλλα παιδιά ή και τους ενήλικες. Για παράδειγμα, να χτυπήσουν το κεφάλι τους στον τοίχο όταν ματαιώνονται ή όταν τους διορθώνουν οι άλλοι. Δεν είναι πάντοτε δυνατό να αντιληφθεί κανείς έγκαιρα το πότε ενεργοποιείται μια ακραία συμπεριφορά τους.

Για όλους τους παραπάνω λόγους δεν είναι εύκολη η υποστήριξη αυτών των παιδιών και των εφήβων στη μάθηση διότι είναι οι πιο απρόβλεπτοι από όλους τους μαθητές που θα συναντήσει κανείς στο σχολείο. Δεν αποκωδικοποιούνται εύκολα και ως εκ τούτου δεν είναι εύκολο να ανταποκριθούν οι εκπαιδευτικοί σ’ αυτούς, κατάλληλα , αλλά ευτυχώς, αποτελούν το μικρότερο ποσοστό των μαθητών στην ομάδα του ανασφαλούς δεσμού. Επιπλέον, συχνά αναπτύσσουν ελεγκτική ή τιμωρητική συμπεριφορά προς τους γονείς και τους εκπαιδευτικούς και δεν έχουν καλές σχέσεις ακόμα και με τους ομηλίκους τους. Κατά συνέπεια, τα παιδιά και οι έφηβοι με αυτό το μοτίβο των απρόβλεπτων αντιδράσεων και των δυσάρεστων συμπεριφορών μπορούν να διαταράξουν το μάθημα και να προκαλέσουν αναστάτωση στην εκπαιδευτικό και στους άλλους μαθητές.

Πώς εμφανίζεται στην τάξη ο μαθητής με αποδιοργανωτικό στυλ δεσμού

Αυτό το μοτίβο συμπεριφοράς γίνεται αντιληπτό σε μαθητές που παρουσιάζουν απότομες αλλαγές στη συμπεριφορά τους, για παράδειγμα, από τη μία εμφανίζονται πολύ αναστατωμένοι και από την άλλη περνούν απότομα σε μια κατάσταση «απενεργοποίησης». Δηλαδή, οι μαθητές αυτοί τη μία στιγμή μπορεί να απαιτούν επιδεικτικά την προσοχή σας και την επομένη σας λένε ή σας δείχνουν ότι δεν σας χρειάζονται και σας διώχνουν από κοντά τους. Απογοητεύονται πολύ εύκολα και κάποιες φορές το δείχνουν χτυπώντας το κεφάλι τους στον τοίχο. Τρέχουν παντού χωρίς έλεγχο και μπορεί να βγουν και έξω από την τάξη. Κάνουν εκρήξεις θυμού χωρίς εμφανή αιτία. Πολλές φορές ενοχλούν τα άλλα παιδιά και την εκπαιδευτικό κάνοντας κατάχρηση των κανόνων της τάξης. Με αυτή τη συμπεριφορά ακυρώνουν τις προσπάθειες των εκπαιδευτικών να τους διδάξουν και υπονομεύουν τη δική τους ευκαιρία να επενδύσουν στη μάθηση.

Παρατηρείστε τι πυροδοτεί αυτούς τους μαθητές   

Κάποια από τα παιδιά ή τους εφήβους που έχουν αυτό το είδος δυσκολίας στη σχέση δεσμού παρουσιάζουν μεγάλη ευαισθησία σε συγκεκριμένα αισθητηριακά ζητήματα. Θα ήταν πολύ βοηθητικό αν κρατούσατε μια λίστα γύρω από τις συνήθειες ενός μαθητή με τα παραπάνω χαρακτηριστικά, σχετικά με το τι πυροδοτεί τις θετικές ή τις αρνητικές αντιδράσεις του. Για παράδειγμα, στα αισθητηριακά ενδιαφέροντα θετικού τύπου μπορεί να είναι το να παρατηρούν ή να περιστρέφουν αντικείμενα, να βάζουν πράγματα στη σειρά ή να αγγίζουν και να μυρίζουν κάποια αντικείμενα. Στις αρνητικές αισθητηριακές πυροδοτήσεις συγκαταλέγονται τα δυνατά φώτα, τα έντονα χρώματα και οι δυνατοί θόρυβοι.

Τι έχει μάθει αυτό το παιδί να περιμένει από το σχολείο

Ένας μαθητής με αποδιοργανωτικό τύπο δεσμού έχει μάθει να πιστεύει ότι ο κόσμος είναι ένας επικίνδυνος και χαοτικός τόπος που δεν είναι καθόλου ασφαλής. Κατ’ επέκταση, δεν υπάρχει κάποιο άτομο που να είναι αξιόπιστο και γι’ αυτό το λόγο προτιμάει να μη ζητάει τη βοήθεια κανενός ενήλικα. Το να χρειαστεί τη βοήθεια κάποιου προσώπου μπορεί να αποβεί επικίνδυνο. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, δεν είναι σε θέση να εξερευνήσει τον κόσμο γιατί είναι πολύ απασχολημένος στην προσπάθειά του να βεβαιωθεί ότι είναι ασφαλής.

Το Τρίγωνο της Μάθησης

Όπως είπαμε η μόνη σταθερά σχετικά με αυτούς τους μαθητές είναι η έλλειψη σταθερότητας, γι’ αυτό το λόγο δε φαίνεται να έχουν κάποιο πρότυπο συσχέτισης στο Τρίγωνο της Μάθησης. Κάποιες φορές εμπλέκονται στη σχέση, κάποιες φορές εμπλέκονται στη μάθηση αλλά κυρίως είναι αποσυνδεδεμένοι και από τα δύο και από τη  μάθηση και από τις σχέσεις. Αδυνατούν να εστιάσουν στη σχέση ή στο έργο διότι η κύρια έγνοια τους είναι να ελέγξουν ότι είναι ασφαλείς.

Πώς νιώθουν οι εκπαιδευτικοί με αυτούς τους μαθητές

Ως εκπαιδευτικοί όχι μόνο αντιλαμβανόμαστε αλλά αισθανόμαστε κιόλας ότι αυτοί είναι οι πιο αβοήθητοι μαθητές. Εκτός από τα συναισθήματα αβοηθησίας κάποιες φορές μπορεί να νιώσουμε μαζί τους και αφόρητα συναισθήματα απελπισίας. Μας προκαλούν φόβο και άγχος, μας λυπούν και μας πληγώνουν. Αυτά τα συναισθήματα μπορεί να μας φέρνουν στα όριά μας και τελικά μας να οδηγήσουν σε απορριπτικές και τιμωρητικές προσεγγίσεις και θυμωμένες αντιδράσεις, οι οποίες όμως δεν βοηθούν τη σχέση μας με το παιδί αλλά επιδεινώνουν το πρόβλημα. Ο λόγος που αντιδρούμε με θυμό ή τους απωθούμε είναι γιατί αισθανόμαστε αναποτελεσματικές στην προσπάθειά μας να τους βοηθήσουμε. Παρόλα αυτά η αντιμετώπιση αυτή αν και αναμενόμενη, και έως ένα σημείο θα λέγαμε λογική, δυσχεραίνει το πρόβλημα διότι πολλές φορές λειτουργεί ως αυτοεκπληρούμενη προφητεία και οδηγεί σε αντίθετα αποτελέσματα. Το παιδί εύκολα ανταποκρίνεται στο ρόλο του «κακού» και φροντίζει να εκπληρώσει τις προσδοκίες αυτές σε κάθε ευκαιρία. Για το λόγο αυτό απαιτείται υπομονή και κατανόηση, αλλά κυρίως απαιτείται προσπάθεια να «δούμε» πίσω από τη συμπεριφορά του παιδιού και να καταλάβουμε αυτό που προσπαθεί να μας πει. Εν κατακλείδι, είναι πιθανό ν’ ακούσετε συναδέλφους σας να χρησιμοποιούν γι’ αυτούς τους μαθητές τις εκφράσεις: άστατο, εξουσιαστικό, ασυνεπές, απρόβλεπτο, προκαλεί ανησυχία και φόβο, τρομαχτικό, τρομαγμένο.

Οι ανάγκες των μαθητών

Η κύρια ανάγκη αυτών των παιδιών είναι η βασική ασφάλεια. Στην πραγματικότητα εστιάζονται στην επιβίωση. Έχουν μια μόνιμη συνήθεια να αγρυπνούν υπερβολικά και να ψάχνουν για κινδύνους, πραγματικούς και φανταστικούς. Είναι βοηθητικό το να θυμάστε ότι ένα μεγάλο μέρος της δύσκολης συμπεριφοράς τους προκαλείται από το φόβο και το αφόρητο άγχος τους. Όπως είπαμε, μπορεί να έχουν βιώσει κακές οικογενειακές σχέσεις, απουσία συναισθηματικών δεσμών, ασυνέπεια και ασυμφωνία στον τρόπο διαπαιδαγώγησής τους και άλλες τραυματικές εμπειρίες. Με τη συμπεριφορά τους εκδηλώνουν την αντίδρασή τους σε όσα συμβαίνουν, ανακουφίζουν το άγχος τους και διατηρούν μια σταθερότητα, όταν όλα τα υπόλοιπα γύρω τους χαρακτηρίζονται από αστάθεια. Επομένως, μπορούμε να καταλάβουμε γιατί αυτά τα παιδιά δεν έχουν χώρο στο μυαλό τους να σκεφτούν, να μάθουν ή να εμπλακούν σε σχέσεις. Κατά συνέπεια, το σχολείο θα πρέπει να αποτελέσει ένα στιβαρό πλαίσιο, που θα τα εμπεριέξει και που θα είναι σε θέση να αντέξει τα αφόρητα και οδυνηρά συναισθήματά τους για να μπορέσουν να αισθανθούν ασφαλή. Χρειάζεται να καταλάβουν ότι υπάρχει ένα πλαίσιο στο σχολείο και στη μάθηση, στα οποία μπορούν τελικά να μάθουν να στηρίζονται. Σε περίπτωση που έχουν υποστεί γελοιοποίηση, ταπείνωση και δυσφήμιση από τους ενήλικες, οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει συνεχώς να τους αποδεικνύουν με τις πράξεις τους ότι αυτό δεν θα συμβεί στο σχολείο.

Στρατηγικές που μπορεί να βοηθήσουν

Συνεργαστείτε με τους συναδέλφους σας για να υποστηρίξετε ο ένας τον άλλον. Μπορεί να είναι δύσκολο για ένα μεμονωμένο άτομο να ανταποκριθεί στις ανάγκες των μαθητών με αυτά τα χαρακτηριστικά διότι συμπεριφέρονται διαφορετικά από εβδομάδα σε εβδομάδα. Στη δουλειά μας με αυτά τα παιδιά, το βασικό μας καθήκον είναι να αναγνωρίζουμε την ένταση που μας φέρνει η χαοτική συμπεριφορά τους. Είναι πολύ πιθανό να νιώσουμε υψηλά επίπεδα άγχους, χωρίς να είμαστε σίγουροι για το πώς θα πρέπει να αντιδρούμε σε καθημερινή βάση. Απροσδόκητες εκρήξεις, επιθετικότητα, συνεχής άρνηση συνεργασίας ή άρνηση στο να εστιάσουν στο μάθημα, μια φαινομενική έλλειψη σεβασμού και ενσυναίσθησης προς τους άλλους, όλες αυτές είναι κουραστικές εμπειρίες όταν συμβαίνουν καθημερινά. Χρειάζεται διαρκώς να εξετάζουμε και να αναζητούμε τις συνθήκες εκείνες που θα μας επιτρέπουν να διατηρούμε και να αποκαθιστούμε την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε και μετά να φροντίζουμε για τη διατήρηση της ικανότητας του ίδιου του παιδιού για σκέψη.

Ως εκπαιδευτικός της τάξης, χρειάζεται να κάνετε συχνές συναντήσεις με τους συναδέλφους σας που δουλεύουν με τέτοιους μαθητές και να ακολουθείτε κοινές  στρατηγικές για την υποστήριξή τους έτσι ώστε να μη νιώθετε μόνη. Μη διστάσετε  να πείτε ότι έχετε δυσκολίες στο να τους αντιμετωπίσετε. Αυτοί οι μαθητές μπορεί να χρειάζονται διαφορετική φροντίδα, μικρότερη ομάδα ή/και ένα-προς-ένα υποστήριξη. Υπάρχουν πολλές στρατηγικές οι οποίες βοηθούν να δημιουργήσετε την ασφάλεια που χρειάζονται (όπως αυτές που συζητήσαμε στoν Ανασφαλή Τύπο Δεσμού στην Τάξη). Επιπλέον, πολλές από τις στρατηγικές που συχνά προτείνονται για τα παιδιά στο φάσμα του αυτισμού μπορούν να παρέχουν κάποια δομή και ασφάλεια για μαθητές με αυτό το πρότυπο συμπεριφοράς.

Πιο συγκεκριμένα, χρειάζεται να έχετε ξεκάθαρες διαδικασίες και δομή και να χρησιμοποιείτε οπτικά χρονοδιαγράμματα, όσο είναι δυνατόν, για να δείξετε τις καθημερινές δραστηριότητες. Να επισημαίνετε εκ των προτέρων, όσο γίνεται, τυχόν αλλαγές στο πρόγραμμα και να καθρεφτίζετε πίσω σ’ αυτούς τους μαθητές πόση αναστάτωση μπορεί να προκαλέσει μια αλλαγή (και ότι έχουν ληφθεί μέτρα για να βοηθήσουν σ’ αυτό). Σιγουρευτείτε ότι ένας μαθητής με αποδιοργανωτικό στυλ δεσμού γνωρίζει το πρόγραμμα της ημέρας και τις αλλαγές που πρόκειται να συμβούν. Αν επίκεινται πολλές αλλαγές μέσα σε μια ημέρα, για παράδειγμα, αν λείψετε ή αν διακοπεί το κανονικό πρόγραμμα από μια έκτακτη σχολική εκδήλωση, συζητήστε με τους συναδέλφους σας να βρεθεί ένα ασφαλές μέρος για να πάει ο μαθητής. Αν αυτό δεν γίνεται, να έχετε ένα εναλλακτικό σχέδιο σε περίπτωση που δημιουργηθεί μια έκρηξη. Για παράδειγμα, μπορεί να χρειάζεται να πάει σε κάποια αίθουσα όπου θα αισθάνεται ασφαλής και όπου θα μπορεί να κάνει απλές εργασίες για να ηρεμήσει.

Οι μεταβάσεις από τη μια δραστηριότητα στην άλλη και η ολοκλήρωση δραστηριοτήτων θα πρέπει να σχεδιάζονται με προσοχή και να ανακοινώνονται. Συζητήστε με το παιδί για την καλύτερη θέση όπου θα μπορούσε να καθίσει στην τάξη. Για κάποια παιδιά, αυτό το σημείο θα ήταν κοντά στην εκπαιδευτικό, για άλλα θα ήταν σε κάποιο σημείο στο πίσω μέρος της τάξης όπου θα μπορούσαν να δουν όλα τα άλλα παιδιά ή ακόμα θα μπορούσε να είναι κοντά σε μια πόρτα, έτσι ώστε αν υπάρξει ανάγκη να μπορέσουν να εγκαταλείψουν γρήγορα την τάξη.

Θα είναι βοηθητικό αν έχετε ένα απόθεμα από τυποποιημένες δραστηριότητες που μειώνουν το άγχος. Για τα μικρότερα παιδιά αυτές μπορεί να είναι χρωματισμός προτυπωμένων σχεδίων, σειροθέτηση, ταξινόμηση, ομαδοποίηση, κ.τ.λ.. Για τους μεγαλύτερους μαθητές θα ήταν κατάλληλες οι λογικές δραστηριότητες του αριστερού ημισφαιρίου όπως sudoku, σταυρόλεξα, puzzle, δραστηριότητες οπτικής αντίληψης, μοντελισμός ή ο κύβος του rubic. Αυτές οι δραστηριότητες θα επιτρέψουν σε αυτούς τους μαθητές να δουλέψουν πάνω στην ιδέα του ότι  ανακαλύπτουν και συναρμολογούν το αντικείμενο που έχουν μπροστά τους, επομένως θα καταπραΰνουν την ανησυχία τους και έτσι θα βιώσουν κάποιου είδους λογική τάξη. Για παράδειγμα, βρίσκοντας ένα σύνδεσμο ή τοποθετώντας κάτι που λείπει από μια εικόνα, συμπληρώνοντας ένα πάζλ ή ενώνοντας τις τελείες. Οι υπόλοιπες δραστηριότητες που δεν έχουν μια προκαθορισμένη μορφή, που απαιτούν μεταφορική σκέψη και δημιουργικότητα μπορεί να είναι αρκετά τρομαχτικές γι’ αυτούς τους μαθητές.

Η προσέγγισή σας να είναι βήμα – βήμα, κάνοντας μικρά βήματα. Βρείτε κάτι στο οποίο ο μαθητής σας να είναι καλός και επιτρέψτε του να ασχοληθεί για κάποιο χρονικό διάστημα όταν δεν συμμετέχει σε άλλα μαθήματα. Η ενασχόληση του μαθητή με τις παραπάνω δραστηριότητες να είναι μέρος ενός προσυμφωνημένου σχεδίου και όχι να αποτελεί συνέπεια για μια άσχημη συμπεριφορά. Είναι σημαντικό η κίνηση αυτή να έχει θετικό πρόσημο, να είναι μια αναγνώριση ότι οι μαθητές αυτοί συνεχίζουν να είναι ικανά πρόσωπα, ακόμα και όταν δεν έχουν καταφέρει να κοντρολάρουν τον εαυτό τους στην τάξη. Πάρτε λίγη απόσταση και παρατηρήστε μικρές προόδους που κάνουν αυτοί οι μαθητές για να αποφύγετε τη στοχοποίησή τους  και την αντιμετώπισή τους ως «πρόβλημα» έτσι ώστε να μη χάσετε τη συνολική τους εικόνα.

Add comment

Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Blog της Μαρίας Σιώζιου

Τελευταια Αρθρα

Κατηγοριες

Archives