Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Blog της Μαρίας Σιώζιου

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ

Τ

O Donald Winnicott, ένας από τους σημαντικότερους ψυχολόγους του 20ου αιώνα έχει πει ότι αυτό που κάνει τη ζωή να αξίζει είναι η δημιουργική προσέγγιση προς τον κόσμο. Κατά τη δική του θεώρηση, αποκτούμε την ικανότητα να δημιουργούμε μαζί με την ικανότητα να παίζουμε, επειδή στο παιχνίδι και μόνο εκεί, νιώθουμε ελεύθεροι να είμαστε δημιουργικοί. Όλες οι ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις του παιδιού, είναι θεμελιωμένες γύρω από το παιδικό παίξιμο. Ο λόγος είναι ότι στην επικοινωνία που επιζητά ο θεραπευτής από το παιδί, το παιδί δεν έχει κατακτήσει ακόμα επαρκώς τη γλώσσα και δεν μπορεί να μεταδώσει τις αμέτρητες λεπτές αποχρώσεις που αισθάνεται, παρά μόνο μέσα από το παιχνίδι. Όπως λοιπόν στην ψυχοθεραπεία έτσι και στην εκπαίδευση, το παιχνίδι μπορεί να είναι μια φόρμα επικοινωνίας ανάμεσα στο παιδί και τον ενήλικα και όταν αυτό δεν είναι δυνατό, η δουλειά της εκπαιδευτικού είναι να μετακινήσει το παιδί από την κατάσταση όπου δεν μπορεί να παίζει στο να το κάνει ικανό να παίξει.

Ο Winnicott συνδέει την πράξη του παιχνιδιού και την επικοινωνία μέσω αυτής με τις ομαδικές σχέσεις και τα μεταβατικά φαινόμενα, δηλαδή την ενδιάμεση εκείνη περιοχή της εμπειρίας ανάμεσα στο παιδί και το αντικείμενο, ανάμεσα στην ευχαρίστηση που νιώθει το παιδί και την αληθινή σχέση με το αντικείμενο, ανάμεσα στην πρωταρχική δημιουργική δραστηριότητα και στην προβολή αυτού που έχει ενδοβληθεί. Κάτι σημαντικό συμβαίνει εδώ, διαφορετικό από μια απλή ικανοποίηση, κάτι που σχετίζεται με την πραγματικά αντικειμενότροπο αγάπη. Η περιοχή που γίνεται η πράξη του παιχνιδιού δεν είναι ούτε μέσα στο παιδί, ούτε έξω από αυτό, αλλά είναι ένας δυνητικός χώρος ανάμεσα στο παιδί και κάποιον ενήλικα (π.χ. τη μητέρα), ένας τόπος που ενώνει το παιδί και τη μητέρα. Η πράξη του παιχνιδιού είναι συναρπαστική για τα παιδιά και διεγερτική, όχι γιατί συμμετέχουν τα ένστικτα,  αλλά γιατί αντιπροσωπεύει το τρίτο μέρος στη ζωή του ατόμου, την ενδιάμεση περιοχή εμπειρίας, στην οποία συμβάλλουν και ο εσωτερικός κόσμος και η εξωτερική πραγματικότητα, όπου ο εσωτερικός κόσμος συναντά, θα λέγαμε, την εξωτερική πραγματικότητα. Με λίγα λόγια είναι ένας χώρος ανάπαυσης, ο χώρος της πολιτισμικής εμπειρίας, η οποία έχει μια μετουσιωτική επίδραση στο παιδί.

Το παιχνίδι λοιπόν είναι διασκέδαση για το παιδί, απελευθερώνει θετικές ορμόνες και απαιτεί ενεργό δέσμευση. Το παιδί απορροφάται πλήρως στο παιχνίδι ενώ εξερευνά και δημιουργεί. Το παιχνίδι πάντα έχει σκοπό για το παιδί. Τα παιδιά βλέπουν το νόημα του τι κάνουν και σκέφτονται, εξερευνούν, διατυπώνουν συμπεράσματα και τεντώνονται στα όρια των ικανοτήτων τους. Καθώς απολαμβάνουν μια δραστηριότητα δείχνουν ενδιαφέρον γι’ αυτή, μαθαίνουν πιο αποτελεσματικά, συγκεντρώνονται για περισσότερο χρόνο και καλύπτουν τις ανάγκες τους. Το παιχνίδι βοηθάει το παιδί να πειραματιστεί με καινούργιες ιδέες και χρησιμοποιεί τη γλώσσα με πιο εκφραστικούς και δεκτικούς τρόπους.

Με άλλα λόγια, η πράξη του παιχνιδιού είναι ένα όχημα για μάθηση και γι’ αυτό το λόγο θα πρέπει να είναι ανοιχτό, χωρίς περιορισμούς και τα παιδιά να εξερευνούν ελεύθερα. Τους προσφέρει ευκαιρίες να πειραματίζονται χωρίς να υπάρχει ο κίνδυνος της αποτυχίας, συνεπώς ενισχύει τη φαντασία και τη δημιουργικότητα σε ένα περιβάλλον ελεγχόμενο. Επί πλέον, εμπλουτίζει τη γλώσσα προσφέροντας εμπειρίες για τη φυσική, συναισθηματική, νοητική και κοινωνική ανάπτυξη του παιδιού. Με λίγα λόγια το παιχνίδι ανήκει στην ομάδα των δραστηριοτήτων που υποβοηθούν την ανάπτυξη και τη γνώση, μέσα από τις άμεσες εμπειρίες που παρέχει στο παιδί.

Παιδιά που δεν μπορούν να παίξουν

Ωστόσο, πολλά παιδιά με δυσκολίες στη σχέση δεσμού δεν έχουν αναπτύξει πλήρως την ικανότητά τους να παίζουν. Αυτό είναι κάτι πολύ βασικό, διότι τα παιδιά όταν μαθαίνουν να παίζουν αποκτούν πολλές από τις δεξιότητες που τους είναι απαραίτητες στην τάξη. Είναι βοηθητικό να θυμόμαστε πώς ένα μικρό παιδί μαθαίνει να παίζει ακολουθώντας τα αναπτυξιακά στάδια όπως τα έχει ορίσει ο Winnicott (1971):

  • Παίζει με τη μητέρα
  • Παίζει με τον εαυτό του, τα δάχτυλα των χεριών, ποδιών και τα λοιπά
  • Παίζει με ένα αντικείμενο, για παράδειγμα, μια κουβέρτα, ένα λούτρινο παιχνίδι
  • Παίζει μόνο του αλλά με την παρουσία της μητέρας
  • Παίζει δίπλα σε ένα άλλο παιδί (ένα στάδιο που συχνά συναντιέται στο νηπιαγωγείο, όπου δύο παιδιά μπορεί να παίζουν παράλληλα, όμως όχι το ένα με το άλλο, αλλά το ένα δίπλα στο άλλο)
  • Όταν προσκαλεί ένα άλλο παιδί να πάρει μέρος στο παιχνίδι του
  • Όταν καλείται να παίξει το παιχνίδι ενός άλλου παιδιού και το να είναι σε θέση να ακολουθήσει τους κανόνες του και τις εφευρέσεις του

Οι μαθητές λοιπόν για να επενδύσουν στη μάθηση στο περιβάλλον της τάξης, χρειάζεται να έχουν κατακτήσει το τελευταίο στάδιο του αναπτυξιακού παιχνιδιού, το να «παίζουν» με τους κανόνες κάποιου άλλου – της εκπαιδευτικού, του σχολείου ή γενικά της κοινωνίας. Πολλοί από τους μαθητές για τους οποίους συζητούμε εδώ – ακόμα και μαθητές της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης – δεν έχουν κατακτήσει αυτό το στάδιο του παιχνιδιού. Δεν μπορούν να περιμένουν τη σειρά τους, δεν αντέχουν να χάνουν και αμφισβητούν τους κανόνες ή κλέβουν, αν δεν μπορούν να τους ακολουθήσουν. Αυτή την έλλειψη ικανότητας των παιδιών να παίζουν με τους κανόνες των άλλων τη βλέπουμε στην τάξη όταν ένας μαθητής είναι:

  • Ανίκανος να ακολουθήσει την εναλλαγή της σειράς στην ομάδα του ή
  • στην τάξη
  • Καταστρέφει το παιχνίδι όταν δεν κερδίζει, για παράδειγμα με το να κλέβει
  • Επιμένει να επιλέγεται πρώτος στα παιχνίδια και σκυθρωπιάζει ή θυμώνει όταν αυτό δεν γίνεται
  • Προσπαθεί να επιβληθεί στην ομάδα με τους ομηλίκους και δεν ακούει τις ιδέες των άλλων
  • Αμφισβητεί τους κανόνες και τις οδηγίες και μετά, αν χάσει ή αν κάνει λάθος, προσπαθεί να τους αλλάξει

Αυτό το είδος συμπεριφοράς μπορεί να είναι αρκετά ενοχλητικό για τους εκπαιδευτικούς της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, οι οποίοι διδάσκουν σε μεγαλύτερους μαθητές, που θεωρητικά, θα πρέπει να έχουν κατακτήσει αυτές τις δεξιότητες. Παρ’ όλα αυτά, όπως είπαμε, υπάρχουν αρκετοί μαθητές που δεν είχαν τη δυνατότητα να μάθουν αυτές τις δεξιότητες του παιχνιδιού και αναπτυξιακά βρίσκονται σε μικρότερη από τη χρονολογική τους ηλικία.

Στρατηγικές που βοηθούν τους μαθητές να παίξουν

Οι δραστηριότητες και τα παιχνίδια σχεδιάζονται για να βοηθήσουν τα παιδιά που δεν ξέρουν να παίζουν, να μάθουν να παίζουν για να εκφράσουν τα συναισθήματά τους με έναν ασφαλή τρόπο. Επίσης, οι δραστηριότητες και τα παιχνίδια μπορούν να δώσουν σε ένα παιδί την ευκαιρία να εκφράσει αρνητικά ή και ανταγωνιστικά συναισθήματα προς την εκπαιδευτικό και τους συμμαθητές του μέσα από τη μάθηση. Τα παιχνίδια δίνουν την ευκαιρία στους μαθητές να νικήσουν την εκπαιδευτικό, μαθαίνοντας, παρά μη μαθαίνοντας, όπως γίνεται όταν κάποιοι μαθητές χρησιμοποιούν τον αμυντικό μηχανισμό της παντοδυναμίας. Επομένως, αδράξτε κάθε κατάλληλη ευκαιρία και συμπεριλάβετε παιχνίδια στην τάξη σας. Μην αισθάνεστε ένοχη γι’ αυτό.

Μέσα από τα παιχνίδια όπου τα παιδιά θα πρέπει να μαντέψουν, να συναγωνιστούν και να πάρουν διαδοχικά τη σειρά, το παιδί μπορεί να μάθει να αντέχει το να μη γνωρίζει μια απάντηση, χωρίς να αισθάνεται απογοήτευση, κάτι το οποίο είναι πολύ σημαντικό στη μάθηση. Κάτι τελευταίο αλλά όχι λιγότερο σημαντικό είναι πως οι μαθητές δεν θα παίξουν απαραίτητα ένα παιχνίδι σωστά από την αρχή. Όμως, μη παραιτείστε. Κάντε μια παύση και ρωτήστε τα παιδιά τι κανόνες χρειάζονται για να γίνει αυτό το παιχνίδι ασφαλές και ευχάριστο για όλους. Ξαναρχίστε το παιχνίδι και αν χρειαστεί, ανατρέξτε ξανά και ξανά στη σύνδεσή του με τους κανόνες και την ασφάλεια.

Με δύο λόγια, να έχετε πάντοτε κατά νου ότι πολλά από τα παιδιά για τα οποία συζητάμε δεν έχουν μάθει να παίζουν με τους άλλους και με τους κανόνες των άλλων ανθρώπων. Η δραστηριότητα οποιουδήποτε παιχνιδιού στην τάξη μπορεί να τα βοηθήσει να αναπτύξουν τις δεξιότητες εκείνες που είναι απαραίτητες για τη μάθηση.

Βιβλιογραφία

Winnicott, D. (1971). Το παιδί, το παιχνίδι και η πραγματικότητα. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.

Delaney, M. (2018). Attachment for Teachers. London: Worth Publishing.

The Nurture Group Network (2015). The theory and Practice of Nurture Groups. London: The Nurture Group Network Limited.

Add comment

Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Blog της Μαρίας Σιώζιου

Τελευταια Αρθρα

Κατηγοριες

Archives