Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Blog της Μαρίας Σιώζιου

ΤΥΠΟΙ ΑΝΑΣΦΑΛΟΥΣ ΔΕΣΜΟΥ – ΑΜΦΙΘΥΜΙΚΟΣ -ΑΜΥΝΤΙΚΟΣ ΔΕΣΜΟΣ

Τ


Τι είναι οι σχέσεις δεσμού

Οι σχέσεις δεσμού είναι ένα σύστημα που αναπτύχθηκε εξελικτικά για να μας κρατήσει ασφαλείς. Ενεργοποιείται σε περιόδους απειλής (αποχωρισμός, απόρριψη ή φόβος) και έχει ως αποτέλεσμα ένα παιδί να αναζητήσει ανακούφιση από ένα άτομο που εμπιστεύεται. Τα παιδιά έχουν προδιάθεση να δημιουργήσουν σχέσεις δεσμού οι οποίες θα διασφαλίσουν το να αισθάνονται  ασφαλή και φροντισμένα. Ο Bowlby (1988), ο κύριος θεμελιωτής της θεωρίας του δεσμού, θεωρεί τις σχέσεις δεσμού ως μια ασφαλή βάση μέσω της οποίας τα παιδιά εξερευνούν τις εμπειρίες τους και σχηματίζουν έννοιες για τον εαυτό τους και τον κόσμο. Οι σχέσεις δεσμού καθορίζονται από τη φύση της φροντίδας που έχει λάβει ένα παιδί. Ο στόχος της συμπεριφοράς δεσμού είναι η εγγύτητα και η επαφή με τον κύριο φροντιστή, ώστε το μωρό να αισθάνεται ασφάλεια και να έχει μια σταθερή βάση απ’ όπου θα αναπτυχθεί. Το παιδί μαθαίνει μέσα από τις απαντήσεις που τους δίνει ο φροντιστής του. Εάν όταν είναι πεινασμένο ή πονάει, είναι αναστατωμένο ή ανήσυχο, κλαίει, και το κλάμα του το οδηγεί σε αυτό που χρειάζεται, τότε αυτή η ανταπόκριση γίνεται μια απάντηση την οποία μαθαίνει να περιμένει. Ο ενήλικας προσαρμόζεται στις ανάγκες του. Τελικά τα συναισθήματα «εμπεριέχονται» επειδή δεν κατακλύζουν το παιδί. Η «εμπερίεξη» είναι σημαντική για τα παιδιά γιατί τα βοηθά να εμπιστεύονται και να αισθάνονται στον κόσμο ασφαλή και φιλόξενο(Bion, 1962).

Όπως έχουμε αναφέρει και σε άλλα άρθρα σκοπός αυτών των κειμένων δεν είναι να μετατρέψουν τους εκπαιδευτικούς σε θεραπευτές, αλλά να τους ευαισθητοποιήσουν για ν’ αποκτήσουν ένα μεγαλύτερο επίπεδο κατανόησης στο τι είναι οι «σχέσεις δεσμού» και πώς επηρεάζουν τα παιδιά στη μάθηση και στη συμπεριφορά τους στο σχολείο.

Όταν ένας μαθητής λειτουργεί με βάση το μοντέλο του ανασφαλούς δεσμού και συγκεκριμένα του αμφιθυμικού – αμυντικού δεσμού αυτό σημαίνει ότι είναι υπερβολικά επικεντρωμένος στη σχέση του με την εκπαιδευτικό. Στο Τρίγωνο της Μάθησης μπορούμε να δούμε ότι ο μαθητής δεν μπορεί να απομακρυνθεί νοητικά από τα λεγόμενα της εκπαιδευτικού για να προχωρήσει και να σκεφτεί μόνος τις εργασίες του. Ουσιαστικά, αυτά τα παιδιά πιστεύουν ότι αν χάσουν την προσοχή της εκπαιδευτικού, εκείνη θα τους ξεχάσει. Πιθανόν στα πρώτα τους χρόνια δεν μπορούσαν να προβλέψουν την αντίδραση της μητέρας τους και βίωσαν ασυνέπεια, κάποιες φορές τα είχε στο νου της και κάποιες φορές όχι. Έτσι, έχουν μάθει ότι ο μόνος τρόπος να κρατήσουν την προσοχή ενός ενήλικα είναι μείνουν εμπλεκόμενα στη σχέση μαζί του.

Μαθητές με αυτόν τον τύπο συμπεριφοράς στην τάξη είναι συχνά πολύ ανήσυχοι και υπερβολικά εξαρτημένοι από την εκπαιδευτικό. Χρειάζονται έναν ενήλικα να είναι μόνιμα στο πλευρό τους, αλλιώς μοιάζουν αβοήθητοι. Είναι σχεδόν ανίκανοι να δουλέψουν ανεξάρτητα και χρειάζονται μόνιμη επιβεβαίωση. Συγκεντρώνονται πολύ δύσκολα στην εργασία τους διότι ψάχνουν συνεχώς την εκπαιδευτικό: «Κυρία, Κυρία, δεν μπορώ να το κάνω». Αναστατώνονται αν χάσουν την προσοχή της και εμπλέκονται σε συζητήσεις και επιχειρηματολογίες για να αποφύγουν τη δουλειά.

Από την άλλη, έχουν καλές προφορικές δεξιότητες, πιο προχωρημένες από τις δεξιότητες που έχουν στο γραπτό λόγο, διότι χρησιμοποιούν την ομιλία για να κρατήσουν την προσοχή σας. Με άλλα λόγια αυτοί οι μαθητές έχουν μάθει να πιστεύουν ότι αν δεν είναι προσκολλημένοι πάνω σας, ότι θα τους ξεχάσετε και δεν θα καλυφθούν οι ανάγκες τους. Παρόλο που δείχνετε διαθεσιμότητα δεν μπορούν να σας εμπιστευτούν, για να νιώσουν ασφάλεια και να  εξερευνήσουν μόνοι τους ένα θέμα. Δεν θα σας αποχωριστούν (σε ψυχικό επίπεδο) για να λύσουν π.χ. ένα πρόβλημα. Είναι οι μαθητές που δεν θα σκεφτούν πιο πέρα απ’ αυτό που τους προσφέρετε εσείς.

Το Τρίγωνο της Μάθησης

Στο Τρίγωνο της Μάθησης ο μαθητής είναι περισσότερο εστιασμένος στη σχέση μαθητή-εκπαιδευτικού, και όχι στη σχέση μαθητή-έργου. Δηλαδή, το παιδί επικεντρώνεται πολύ στην απόκτηση της προσοχής του ενήλικα χωρίς να μπαίνει συχνά στο κομμάτι της εργασίας μαζί του.

Πώς νιώθουν οι εκπαιδευτικοί με αυτούς τους μαθητές

Συχνά ως εκπαιδευτικός μπορεί να αισθανθείτε ότι τίποτε από όσα κάνετε δεν είναι αρκετό γι’ αυτούς τους μαθητές. Μπορεί στην αρχή να νιώσετε συμπάθεια και να θέλετε να τους βοηθήσετε οπωσδήποτε, αλλά με την πάροδο του χρόνου είναι πιθανό να νιώσετε αρκετά ενοχλημένη από τις μόνιμες απαιτήσεις τους. Μπορεί να αισθάνεστε ότι όση προσοχή και να τους δώσετε δεν είναι ποτέ αρκετή, αν και αναγνωρίζετε ότι χρειάζονται κάποια ιδιαίτερη προσοχή. Κάποιες φορές μπορεί να σας κατακλύζει μια αίσθηση οργής για το ότι γίνεστε αντικείμενο χειρισμού, το οποίο όμως πολλές φορές μπορεί να ακολουθείται από αισθήματα ενοχής, που ενοχληθήκατε από ένα τόσο αβοήθητο παιδί.

Κάποιοι ενήλικες νιώθουν τόση συμπάθεια γι’ αυτούς τους μαθητές ώστε δεν μπορούν να αντέξουν το αίσθημα της αβοηθησίας που εκπέμπουν, με αποτέλεσμα να κάνουν, αυτοί οι ίδιοι, την περισσότερη δουλειά για τους μαθητές τους. Οι εκπαιδευτικοί θα πρέπει να είναι προσεκτικοί με αυτούς τους μαθητές που κολλούν πάνω τους σαν «velcro», κάνοντας όλη τη σκέψη για λογαριασμό τους, διότι δεν μαθαίνουν να εμπιστεύονται τη σκέψη τους και δεν αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους ως ικανούς να μάθουν.

Θα ακούσετε πολλές φορές άλλους εκπαιδευτικούς να αποκαλούν αυτούς τους μαθητές: κολλημένους στους ενήλικες, χειριστικούς ή ότι ψάχνουν για προσοχή.

Οι ανάγκες των μαθητών

Η κύρια ανάγκη ενός μαθητή με αυτά τα χαρακτηριστικά είναι να ξέρει ότι τον θυμόσαστε όταν δεν είστε μαζί του. Όταν το διαπιστώσει αυτό, θα είναι σε θέση να απομακρυνθεί από εσάς και να εμπιστευτεί τη δική του σκέψη στο βαθμό που χρειάζεται ώστε να φέρει σε πέρας το στόχο της μάθησης. Μαθαίνουμε να σκεφτόμαστε όταν μας σκέφτονται οι άλλοι, γι’ αυτό είναι απαραίτητο οι εκπαιδευτικοί να αντιληφθούν και να εμπεριέξουν τα συναισθήματα ανησυχίας και άγχους αυτών των μαθητών. Εμπερίεξη σημαίνει αναγνώριση των συναισθημάτων του μαθητή από την εκπαιδευτικό, να κάνει σκέψεις γύρω από αυτά και να κατονομαστούν, αν είναι απαραίτητο. Αυτοί οι μαθητές χρειάζεται να αποκτήσουν εμπιστοσύνη στο ότι η σχέση τους με εσάς (την εκπαιδευτικό) θα υπάρχει ακόμα όταν κάνουν μία εργασία ανεξάρτητα.

Στρατηγικές που μπορεί να βοηθήσουν

Χωρίσετε τις εργασίες σε μικρότερα μέρη και σταδιακά αυξήστε τη διάρκειά τους. Έτσι, στην αρχή ο μαθητής θα δουλεύει μόνος του, για μικρό χρονικό διάστημα, αλλά προοδευτικά θα απομακρύνεται από την εξάρτηση της παρουσίας σας. Συγχρόνως θα πρέπει να του δείξετε ότι δεν τον έχετε ξεχάσει. Επίσης χρησιμοποιήστε χρονόμετρο για να μετριάσετε το άγχος του. Τα μεγαλύτερα παιδιά μπορούν να χρησιμοποιούν το ίδιο το ρολόι τους. Χρειάζεται να μάθουν να μετρούν το χρόνο. Από την άλλη, όταν τους ζητήσετε να κάνουν μια εργασία και στη συνέχεια απομακρυνθείτε, αν δεν επιστρέψετε πίσω σ’ αυτούς στον προκαθορισμένο χρόνο που συμφωνήσατε, είναι καλό να αναφερθείτε στην ανησυχία που μπορεί να νιώθουν: «Μπορεί να νόμισες ότι σε ξέχασα, αλλά δεν σε ξέχασα». «Λυπάμαι που δεν επέστρεψα πίσω την ώρα που συμφωνήσαμε, νομίζω ότι αυτό σε έκανε να ανησυχήσεις. Πιθανόν να νόμισες ότι σε είχα ξεχάσει, αλλά δεν σε ξέχασα». Για αρχή, διαλέξτε εργασίες που είναι εύκολες, έτσι δεν θα υπάρχουν διαφωνίες για το ότι δεν είναι σε θέση να τις κάνουν. Για παράδειγμα, θα μπορούσατε να ξεκινήσετε κάθε εργασία με μια επισκόπηση από λέξεις κλειδιά, με τη μορφή ενός σταυρόλεξου.

Βρείτε έναν τρόπο για να δείξετε ότι παρατηρείτε τον μαθητή και όταν δεν μιλάτε άμεσα μαζί του. Για παράδειγμα, βάλτε στο παιδί έναν συμπεριφοριστικό στόχο: «Θα κοιτάω μόνο τη δική μου δουλειά». Ζητείστε από τον μαθητή να κάνει μια κάρτα με τίτλο «Βρες μια στιγμή όπου είμαι καλός» (ή για τους μεγαλύτερους μαθητές «Βρες μια στιγμή που το κάνω σωστά»). Καθώς περπατάτε στην τάξη παρατηρήστε τον μαθητή. Αν ασχολείται με την εργασία του ή συμπεριφέρεται καλά, σημειώστε το στην κάρτα του. Σε κάθε περίπτωση παρατηρήστε και αναγνωρίστε πότε ο μαθητής αισθάνεται ανήσυχος και βοηθήστε τον να αναγνωρίσει την ανησυχία του.

Παρατηρήστε το πότε δεν μπορείτε να αντέξετε τα συναισθήματα αβοηθησίας που έχει ένας τέτοιος μαθητής και μην μπαίνετε στον πειρασμό της υπερ-βοήθειας. Αυτά τα παιδιά χρειάζεται να νιώσουν την εμπειρία της απογοήτευσης για να αναπτύξουν την ικανότητα να λύνουν προβλήματα και να επενδύσουν στη μάθηση. Μπορείτε να αναγνωρίσετε τον εκνευρισμό τους αλλά χρειάζεται να τους ενθαρρύνετε για να εμπιστευτούν τη δική τους σκέψη. Προσπαθήστε να πείτε: «Ξέρω ότι μπορεί να φαίνεται αδύνατο να κάνεις αυτή την εργασία χωρίς να έχεις τη δασκάλα δίπλα σου» ή «Μπορεί να είναι πολύ ενοχλητικό το να μαθαίνουμε κάτι καινούργιο  –  παρ’ όλα αυτά μπορείς να εμπιστευτείς το μυαλό σου, να το κάνεις» ή «Εμπιστεύσου το μυαλό σου, τι πιστεύει»;

Αναγνωρίστε και ονοματίστε την ανησυχία που μπορεί να αισθάνεται όταν τον αφήνετε για να ασχοληθείτε με τις ανάγκες ενός άλλου μαθητή. «Ξέρω ότι σου είναι δύσκολο να πιστέψεις ότι σε έχω στο μυαλό μου όταν μιλάω με ένα άλλο παιδί» ή «Μπορεί να είναι δύσκολο να πιστέψεις ότι δεν σε έχω ξεχάσει όταν μιλάω σε όλη την τάξη, αλλά δεν σε έχω ξεχάσει».

Πάνω απ’ όλα, δείξτε στον μαθητή ότι τον θυμάστε και σε άλλες περιόδους. Αυτό μπορεί να γίνει αν αναφέρετε κάτι που δείχνει ότι τον σκεφτόσασταν και εκτός τάξης. Για παράδειγμα, αν ξέρετε την ομάδα ποδοσφαίρου που υποστηρίζει μπορεί να πείτε κάτι σχετικά με αυτό. «Είδα ότι ο Παναθηναϊκός είχε έναν δύσκολο αγώνα την Κυριακή. Αναρωτήθηκα αν το παρακολούθησες».  Ή σχολιάστε σχετικά με ένα θέμα γενικού ενδιαφέροντος το οποίο μπορεί να συνδέσει τους μαθητές αυτούς με τα υπόλοιπα παιδιά στην τάξη: «Ήμουν σε ένα δισκοπωλείο το πρωί του Σαββάτου και είδα ότι ο νέος δίσκος των … ήταν σε κυκλοφορία, αυτόν για τον οποίο μιλούσες Πέτρο την προηγούμενη εβδομάδα». Ή αν δεν γνωρίζετε πολλές προσωπικές πληροφορίες για έναν μαθητή, μπορείτε να δείξετε ότι τον θυμάστε από μια προηγούμενη τάξη: «Πέρυσι ο Σταύρος έκανε μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση για τον κύριο χαρακτήρα αυτού του διηγήματος».

Αν καταλάβετε ότι ένας μαθητής χρειάζεται κάποιον τρόπο για να κρατήσει επαφή με μία εκπαιδευτικό και εσείς είστε η δασκάλα της τάξης του, μπορείτε να κανονίσετε ώστε να του δώσετε κάποιο προσωπικό χρόνο. Για παράδειγμα, μπορείτε να του επιτρέψετε να σας βοηθάει σε κάτι, μια φορά την εβδομάδα, σε κάποιο διάλειμμα. Σιγουρευτείτε ότι γνωρίζει την ακριβή ημέρα και ώρα, είναι σημαντικό να του γίνει ξεκάθαρο ότι έχει μια καθορισμένη ώρα για να έρθει. Χωρίς αυτή τη διευκρίνιση, είναι πιθανόν να έρθει σε άλλες μέρες και ώρες ή να ζητήσει να σας βοηθήσει σε άλλες περιστάσεις. Μπορείτε να τον βοηθήσετε να διαχειριστεί το άγχος του και να μην το ξεχάσει αν αναφερθείτε στη συνάντησή σας από πριν. Για παράδειγμα, μπορείτε να του πείτε μετά το μάθημα, «Είμαι πολύ ευχαριστημένη που θα με βοηθήσεις να ταχτοποιήσω αυτό το ντουλάπι την Τρίτη το μεσημέρι. Χρειάζομαι βοήθεια με αυτό».

Επιτρέποντας στον μαθητή να ξέρει ότι είναι πραγματικά απαραίτητος και ότι εκτιμάτε τη βοήθειά του, ο χρόνος του μαζί σας θα αποκτήσει άλλη ποιότητα, γι’ αυτόν, θα γίνει σημαντικότερος και πιο ικανοποιητικός, από το χρόνο που συνήθιζε να ροκανίζει μαζί σας με το να σας χειρίζεται. Αλλά προσέξτε να μην το παρακάνετε σ’ αυτό το θέμα.

Βελτίωση των σχέσεων των μαθητών με τους συνομηλίκους τους

Τέλος, χρησιμοποιείστε κάθε πιθανή ευκαιρία για να βοηθήσετε τον μαθητή να αναπτύξει σχέσεις με τους συμμαθητές ή με άλλες δραστηριότητες και να απομακρυνθεί από τη δική σας έγνοια. Για παράδειγμα, αν το σχολείο έχει συμβουλευτική ομηλίκων ή μεγαλύτερων παιδιών σε μικρότερα ή ένα σύστημα κολλητών, προσπαθήστε να τον φέρετε σ’ επαφή μαζί τους. Επίσης, αν γίνεται, προτείνετέ του μια εξωσχολική δραστηριότητα που να του ταιριάζει.

Add comment

Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Blog της Μαρίας Σιώζιου

Τελευταια Αρθρα

Κατηγοριες

Archives