Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Blog της Μαρίας Σιώζιου

ΑΝΑΣΦΑΛΗΣ ΤΥΠΟΣ ΔΕΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ

Α

Τι είναι και με τι μοιάζει στην τάξη

Γνωρίζουμε ότι, για διάφορους λόγους, κάποια παιδιά στο σχολείο δεν έχουν οικοδομήσει την υποκειμενική εμπειρία μιας ζεστής σχέσης με έναν ενήλικα στα πρώτα χρόνια της ζωής τους, εξ’ αιτίας της οποίας να νιώθουν ασφάλεια. Γι’ αυτό το λόγο δεν έχουν καταφέρει να μάθουν τις δεξιότητες που χρειάζονται για να συμβαδίσουν μαθησιακά με τους υπόλοιπους συμμαθητές τους στο σχολείο, με αποτέλεσμα να διστάζουν να πιστέψουν ότι μπορούν να τα πάνε καλά στα μαθήματα ή ότι η εκπαιδευτικός και η σχολική τάξη είναι ένας τόπος όπου μπορούν να νιώσουν εμπιστοσύνη και ασφάλεια.

Από την άλλη, μια εκπαιδευτικός δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζει τους λόγους  για τους οποίους μερικά παιδιά έχουν μάθει να σκέφτονται και να συμπεριφέρονται με αυτόν τον τρόπο, ούτε χρειάζεται να έχει ενδελεχή γνώση του ατομικού και οικογενειακού ιστορικού του κάθε παιδιού το οποίο διδάσκει.

Παρόλα αυτά μια εκπαιδευτικός είναι σε θέση να αναγνωρίσει κάποιους παράγοντες οι οποίοι θα μπορούσαν να επηρεάσουν αρνητικά την υποκειμενική εμπειρία της μάθησης του κάθε παιδιού που έρχεται στο σχολείο. Ένας τέτοιος παράγοντας είναι η διαθεσιμότητα των γονέων προς το παιδί τους, δηλαδή, αν οι γονείς δεν έχουν σοβαρές δικές τους έγνοιες που να τους απορροφούν και που να πρέπει να τις επιλύσουν αλλά βρίσκονται σε κατάσταση σύνθεσης και δημιουργίας μεταξύ τους και με τα μέλη της οικογένειάς τους. Όταν το μεταδίδουν αυτό προς τα παιδιά τους, τότε το παιδί μπορεί να ταυτιστεί με αυτό το καλό κλίμα και να προχωρήσει στη μάθηση. Αντίθετα, αν οι γονείς απουσιάζουν πολλές ώρες λόγω εργασίας, επιστρέφουν αργά και είναι κουρασμένοι μπορεί να είναι απρόθυμοι να συμμετάσχουν στις δραστηριότητες της οικογένειας. Όμοια, αν οι γονείς έχουν κάποια ψυχική ασθένεια π.χ. κατάθλιψη και νιώθουν στενοχώρια ή παραμένουν στο σπίτι σιωπηλοί, απόντες από την οικογενειακή ζωή, τα παιδιά μη ξέροντας ότι ο γονιός τους υποφέρει, μπορεί να παρερμηνεύσει την συμπεριφορά του και να την εκλάβει ως έλλειψη φροντίδας και αγάπης. Σε τέτοιες περιπτώσεις τα παιδιά, ταυτιζόμενα με τη συναισθηματική κατάσταση των γονιών τους δεν έχουν κίνητρο να επενδύσουν στη μάθηση. Χωρίς να λείπουν βέβαια και οι περιπτώσεις όπου οι γονείς μπορεί να νιώθουν συχνά εκνευρισμένοι και να θυμώνουν εύκολα, να δημιουργούν εντάσεις και να λένε πράγματα που πληγώνουν λειτουργώντας καταχρηστικά σε βάρος των παιδιών σε νοητικό, συναισθηματικό ή και σε φυσικό, κάποιες φορές, επίπεδο.

Άλλοι παράγοντες που λειτουργούν ανασταλτικά στη δημιουργία της υποκειμενικής εμπειρίας εμπιστοσύνης και ασφάλειας ενός παιδιού (δηλαδή σε αυτό που ονομάζουμε ασφαλή τύπο δεσμού) είναι οι πολλές και συχνές μετακινήσεις της οικογενειακής εστίας, η μετανάστευση ή η μετατόπιση της οικογένειας και κατά συνέπεια ο αποχωρισμός, η απώλεια ακόμα και το πένθος. Γενικότερα οποιεσδήποτε κρίσεις ή τραύματα  στην οικογένεια στα πρώτα χρόνια της ζωής του παιδιού επηρεάζουν δυσμενώς στη δημιουργία εμπιστοσύνης και ασφάλειας. Πέρα όμως από τις παραπάνω καταστάσεις υπάρχουν και περιγεννητικοί παράγοντες οι οποίοι δρουν αρνητικά, όπως το γονεϊκό άγχος πριν τη γέννηση π.χ. η ύπαρξη οικογενειακής βίας, οι αυτοτραυματισμοί κτλ., η χρήση αλκοόλ κατά την κύηση και η πρόωρη γέννηση του παιδιού.

Όταν διαπιστώνεται ότι υπάρχει κάποια έλλειψη εμπιστοσύνης και συνέχειας στη σχέση που κάνει ένα παιδί με τους ενήλικες ή με άλλα παιδιά, οι παραπάνω παράγοντες συχνά εμφανίζονται ως συνδυασμός παραγόντων κινδύνου για το παιδί που αναπτύσσεται.

Πώς να χτίσετε την ασφάλεια στην τάξη

Επομένως, ανατίθεται σε εμάς τις εκπαιδευτικούς να κάνουμε όλα τα παιδιά αλλά κυρίως αυτά που έχουν κάνει ανασφαλή τύπο δεσμού, να νιώσουν ότι η τάξη αποτελεί ένα ασφαλές πλαίσιο ανάπτυξης, όπου υπάρχει ένα ψυχικό «κράτημα» ανάλογο με το «κράτημα» που η «αρκετά καλή μητέρα» προσφέρει στο παιδί της. Για να επενδύσουν στη μάθηση και να προχωρήσουν στη ζωή τους. Υπάρχουν πρακτικοί τρόποι με τους οποίους μια εκπαιδευτικός μπορεί να βοηθήσει τα παιδιά να το πετύχουν.

Πρώτα απ’ όλα για τη δημιουργία ενός ασφαλούς περιβάλλοντος χρειάζεται οι μαθητές να συνεργάζονται μεταξύ τους και να υπάρχει αμοιβαία υποστήριξη και αλληλοβοήθεια. Αυτό επιτυγχάνεται αν μια εκπαιδευτικός μεριμνήσει να συμπεριλάβει στο αναλυτικό πρόγραμμα δραστηριότητες οι οποίες διδάσκουν την ενσυναίσθηση, τη συναισθηματική κατανόηση και τις κοινωνικές δεξιότητες. Οι τομείς αυτοί είναι ιδιαίτερα σημαντικοί και βοηθούν τους μαθητές που δυσκολεύονται στο να κάνουν σχέσεις εμπιστοσύνης να αναπτυχθούν στους αντίστοιχους τομείς.

Για τη διαχείριση της τάξης, μια εκπαιδευτικός θα πρέπει να συνάπτει συμβόλαιο με τους μαθητές της το οποίο να ενισχύει τις ενταξιακές αξίες και πρακτικές, π.χ. σε ένα τέτοιο συμβόλαιο να περιλαμβάνεται η πρόταση: «Στην τάξη δίνουμε στους μαθητές επιπλέον χρόνο όταν τον χρειάζονται». Επίσης, για να επιτευχθεί η μάθηση, είναι βασικό να συνδέει τους κανόνες της τάξης με την ασφάλεια, κάτι που θα πρέπει να λεχθεί ρητά στους μαθητές. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχουν καταστάσεις που είναι αδιαπραγμάτευτες, π.χ. όταν κάποια παιδιά βλασφημούν, αποκαλώντας άλλα παιδιά με διάφορα ονόματα, θα πρέπει να υπάρχουν άμεσες συνέπειες. Αντιμετωπίστε αυτού του είδους τις προσβολές δραστικά, αλλιώς οι μαθητές δεν θα αισθάνονται ασφαλείς να είναι ο εαυτός τους, πόσο μάλλον να επενδύσουν στη μάθηση.

Σε γενικές γραμμές οι κανόνες θα πρέπει να εμφανίζονται καθαρά, στον τοίχο της τάξης, κάνοντας χρήση οπτικών αναπαραστάσεων και αν είναι δυνατόν κάποιοι μαθητές να έχουν ένα αντίγραφο μαζί τους ή στο χώρο όπου μελετούν. Τέλος, ανάλογα με την ηλικία των μαθητών, μια εκπαιδευτικός μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα σύστημα με οπτικές υπενθυμίσεις για να υποδηλώσει στην τάξη τους κανόνες που εφαρμόζονται σε κάθε μεμονωμένη δραστηριότητα, π.χ. τη φωτογραφία της θάλασσας για να δείξει στην τάξη ότι επιτρέπεται να χαλαρώσουν και να μιλήσουν ή μια κόκκινη κάρτα ως σήμα του ΣΤΟΠ για να τους δείξει ότι είναι ώρα να σταματήσουν να μιλούν και να την ακούσουν. Στα μικρότερα παιδιά αυτό μπορεί να γίνεται σαν παιχνίδι.

Στα πλαίσια της ενίσχυσης της ασφάλειας στην τάξη η εκπαιδευτικός θα πρέπει επίσης να προσέξει κάποιες δικές της συμπεριφορές. Λόγου χάρη να εξασκηθεί στο να αναγνωρίζει κάτω από οποιαδήποτε ακατάλληλη συμπεριφορά το λόγο που μπορεί να συμβαίνει π.χ. Εάν ένας μαθητής δυσανασχετεί φανερά όταν σας καλεί για βοήθεια και αργείτε να πάτε στο θρανίο του, μπορείτε να του πείτε: «Νόμισες ότι σε είχα ξεχάσει, δεν είναι αλήθεια …». Επίσης, να φροντίζετε να ενημερώνετε τους μαθητές για το τι ακολουθεί στη συνέχεια και να τους δίνετε μια αιτιολογία για να το κάνουν, π.χ. «Θα ήθελα να καθίσεις δίπλα μου έτσι ώστε να ακούω τις απαντήσεις σου και να είμαι σίγουρη ότι κάνεις το καλύτερο δυνατό που μπορείς».

Επίσης, να δηλώνει με θετικό τρόπο αυτό που ζητάει να κάνουν οι μαθητές αντί για αυτό που δεν θέλει να κάνουν, π.χ. «Πέτρο, κοίταξε στον πίνακα» αντί για «Πέτρο, μη κοιτάς δεξιά και αριστερά». ‘Όπως επίσης να προσπαθεί να συσχετίσει τη συμπεριφορά των μαθητών με μια θετική πρόθεση, αλλά να το συνδέσει και με αυτό που πρέπει να κάνουν αντ’ αυτού π.χ. «Είναι καλό που θέλεις να πάρεις μέρος στη συζήτηση αλλά θα ήθελα να θυμάσαι να περιμένεις τη σειρά σου». Και βέβαια να χρησιμοποιεί κάθε ευκαιρία για να σχολιάσει θετικά μια κατάλληλη συμπεριφορά όταν εκδηλώνεται, ειδικά όταν προέρχεται από κάποιο παιδί που έχει δυσκολίες στις σχέσεις και στη συμπεριφορά: «Ήσουν κύριος περιμένοντας στη σειρά …  μοιράστηκες ωραία το παιχνίδι …».

Ακόμα, μια εκπαιδευτικός θα πρέπει να αναρωτιέται αν με την συμπεριφορά της προκαλεί άγχος και αναστάτωση στην τάξη – για τους περισσότερους  μαθητές ο θόρυβος παίζει το ρόλο της σκανδάλης ενός όπλου. Για παράδειγμα, αν σε μια στιγμή αναστάτωσης περπατάει πάνω κάτω λέγοντας «Σταματήστε, ησυχάστε, ακούστε με», προκαλεί με αυτόν τον τρόπο έναν ανεμοστρόβιλο ενέργειας ο οποίος θα δημιουργήσει αναταραχή στους μαθητές εκείνους οι οποίοι  αγωνίζονται να αυτορυθμιστούν. Ο τρόπος για να κρατήσει ένα κλίμα ησυχίας στην τάξη είναι να σταθεί ήρεμα και σιωπηλά, δείχνοντας με τη στάση της πώς να ηρεμήσουν οι μαθητές.

Επιπλέον, κάτι άλλο που βοηθάει στο ήρεμο κλίμα της τάξης είναι οι απλές και ξεκάθαρες οδηγίες. Οι μαθητές για τους οποίους συζητάμε έχουν δυσκολίες στο να καταλαβαίνουν πολύπλοκους ή έμμεσους τύπους της γλώσσας επομένως οι οδηγίες σας να είναι άμεσες. Για παράδειγμα, οι μαθητές μπορεί να μπερδεύονται με ερωτήσεις όπως, «Ποιός ξέρει την απάντηση;» Κάποιοι μαθητές μπορεί να περιμένουν να την απαντήσει το πρόσωπο «ποιός». Ή μπορεί να περιμένουν να ακούσουν το όνομά τους. Θα ήταν πολύ καλύτερο να ρωτήσετε  «Νικήτα μπορείς να απαντήσεις την ερώτηση;» Κατά τον ίδιο τρόπο, θα ήταν καλύτερο να πείτε, «Σημειώστε την εργασία για το σπίτι σήμερα», αντί να πείτε κάτι λιγότερο άμεσο, όπως «Ήρθε η ώρα για την πρόκληση της εβδομάδας».

Εκτός των άλλων η οργάνωση συμβάλλει αισθητά στο ήρεμο και ασφαλές κλίμα στην τάξη. Η εργασία σε ένα οργανωμένο περιβάλλον θα βοηθήσει πολλούς μαθητές με τις προαναφερόμενες δυσκολίες, καθώς θα τους δώσει μια αίσθηση ασφάλειας και θα υποστηρίξει την ανάγκη τους για ρουτίνα. Για παράδειγμα, οι μαθητές συχνά ανταποκρίνονται καλά στις πληροφορίες μέσω της οπτικής οδού, επομένως θα ήταν βοηθητικό, ιδίως για τους μαθητές των μικρότερων τάξεων ένα οπτικό χρονοδιάγραμμα με εικόνες, παρουσιάζοντας ένα περίγραμμα της ημέρας ή τη σειρά των δραστηριοτήτων στην τάξη. Θα ήταν επίσης βοηθητικό να ενημερώνετε τους μαθητές για τις επικείμενες αλλαγές στη συνηθισμένη τους ρουτίνα και έτσι θα βοηθούσατε στο να μειωθεί το άγχος.

Η δημιουργία ενός ήρεμου περιβάλλοντος έχει να κάνει και με το πού και πώς κάθονται οι μαθητές. Σιγουρευτείτε ότι κάθονται σε μια άνετη θέση και στάση. Μπορείτε επίσης να δημιουργήσετε μια ήσυχη γωνιά για να πηγαίνουν εκεί τα παιδιά που αισθάνονται αναστατωμένα. Αλλιώς, μπορείτε να γυρίσετε το θρανίο τους προς τον τοίχο για να αποφύγουν τους περισπασμούς. Για τα μικρότερα παιδιά μπορείτε να χρησιμοποιήσετε μια μικρή σκηνή την οποία να στήσετε μέσα στην τάξη ή να χρησιμοποιήσετε έπιπλα της τάξης, όπως βιβλιοθήκες, για να δημιουργήσετε έναν χώρο όπου οι μαθητές θα μπορούν να εργάζονται κάπως πιο απομονωμένα από τα άλλα παιδιά.

Δείξτε προσαρμοστικότητα

Σε κάθε περίπτωση η εκπαιδευτικός θα πρέπει να αναζητήσει τη χρυσή τομή ανάμεσα στο επιθυμητό και στο εφικτό. Παρατηρείστε πότε ένας μαθητής αισθάνεται πιο ασφαλής και τι είδους δραστηριότητες κάνει όταν αισθάνεται ανήσυχος. Για παράδειγμα, οι πολυαισθητηριακές δραστηριότητες μπορεί να είναι βοηθητικές επειδή επιτρέπουν στους μαθητές να επικοινωνούν πιο εύκολα. Όταν ζητάτε από την τάξη να δουλέψει συνεργατικά να έχετε στο νου σας ότι η ομαδική δουλειά και η δουλειά σε ζευγάρια μπορεί να είναι δύσκολη για κάποιους μαθητές. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι καλό να τους επιτρέπετε να κάνουν τις δραστηριότητες με ησυχία, μόνοι τους. Τα παιδιά με δυσκολία στο δεσμό θα πρέπει να μάθουν να βρίσκονται δίπλα στους άλλους πριν να μπορέσουν να αλληλεπιδράσουν με τους άλλους με εμπιστοσύνη.

Πώς να βοηθήσετε τους μαθητές να ηρεμήσουν

Οι μαθητές με δυσκολίες στο δεσμό αγχώνονται συχνότερα και συνήθως φτάνουν σε κατάσταση άγχους πολύ πιο εύκολα. Αυτό συμβαίνει όταν θεωρούν ότι η δουλειά που έχουν να κάνουν είναι αρκετά δύσκολη ή όταν η εκπαιδευτικός τους κάνει έστω και μια διόρθωση ή ακόμα όταν αλλάξει η ροή του προγράμματος χωρίς προειδοποίηση. Συχνά λειτουργούν με τον «ερπετοειδή εγκέφαλο»*  ή μεταπηδούν πολύ εύκολα σε αυτό το μέρος του εγκεφάλου το οποίο συνδέεται με το ΑΝΣ και ενεργοποιείται όταν νιώθουμε απειλή ή αισθανόμαστε κίνδυνο και η αντίδρασή μας είναι μάχη, φυγή ή πάγωμα. Η κατάσταση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια της συγκέντρωσης, έλλειψη συνεργασίας ή προκλητική συμπεριφορά. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι σημαντικό να βοηθήσουμε τον μαθητή να ηρεμήσει. Αν του πούμε ένα απλό «ηρέμησε»  δεν είναι αρκετό για τα παιδιά που δεν έχουν κάποια στρατηγική για να το κάνουν ή δεν έχουν μάθει πώς να αυτορυθμίζουν τα συναισθήματά τους. Χρειάζεται να τα βοηθήσουμε να απενεργοποιήσουν το σύστημα πίεσης και να ενεργοποιήσουν το σύστημα εξερεύνησης το οποίο είναι απαραίτητο για τη μάθηση.

Όταν οι μαθητές είναι σε κατάσταση πάλης ή φυγής, μπορείτε να τους ηρεμήσετε δίνοντάς τους λογικές εργασίες που να σχετίζονται με το αριστερό μέρος του εγκεφάλου όπως ταξινόμηση, κατηγοριοποίηση, να βάλουν κάποια πράγματα σε μια σειρά ή να ταχτοποιήσουν κάτι. Στα μικρότερα παιδιά μπορείτε να δίνετε προτυπωμένες ζωγραφιές για να τις χρωματίσουν. Μη προσπαθήσετε να τους μιλήσετε σχετικά με το πώς αισθάνονται ή γιατί συμπεριφέρονται άσχημα. Χρειάζεται ο εγκέφαλός τους να ηρεμήσει πρώτα με λογικές δραστηριότητες που δεν εμπεριέχουν ρίσκο.

Διδάξτε τους για τον «ερπετοειδή εγκέφαλο» και το πώς τον χρειαζόμασταν κατά τους προϊστορικούς χρόνους για να αναγνωρίσουμε τον κίνδυνο. Με τα πιο μικρά παιδιά, μπορείτε να χρησιμοποιήσετε έναν πλαστικό δεινόσαυρο ή ένα ερπετό. Τα μεγαλύτερα παιδιά μπορούν να κάνουν μια γραφική αναπαράσταση του δεινόσαυρου και να την κρατήσουν στο θρανίο τους. Μπορείτε να χρησιμοποιείτε το παιχνίδι του δεινόσαυρου ή το σκίτσο του και να το δείχνετε όταν ένας μαθητής θυμώνει ή αναστατώνεται, ως μια μικρή υπενθύμιση για να ηρεμήσει και να εστιάσει εκ νέου. Χρησιμοποιείστε αυτή την ιδέα με όλη την τάξη, π.χ. «Τώρα λειτουργούμε με τον ερπετοειδή εγκέφαλό μας και χρειάζεται να πάμε πίσω στον σκεπτόμενο εγκέφαλό μας».

___________________________________________________________

*       Από τις νευροεπιστήμες γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος αποτελείται από τρία στρώματα (τρισυπόστατος εγκέφαλος): τον «ερπετοειδή εγκέφαλο» – το παλαιότερο μέρος του εγκεφάλου που παίζει πρωταρχικό ρόλο στη διαχείριση του μηχανισμού διέγερσης της ανθρώπινης κατάστασης, τον «μεταιχμιακό εγκέφαλο» – το μέσο τμήμα, που η λειτουργία του σχετίζεται με την ερμηνεία του συναισθήματος και μαζί συντονίζουν τις απαντήσεις σε αισθητήρια ερεθίσματα και τέλος τον «μετωπιαίο ορθολογικό εγκέφαλο» – το πρόσθιο τμήμα, που αποτελείται από τους πιο πρόσφατους λοβούς της λογικής.

Add comment

Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Blog της Μαρίας Σιώζιου

Τελευταια Αρθρα

Κατηγοριες

Archives